Varikosel, testisin etrafındaki pampiniform pleksus adı verilen venöz yapıların genişlemesiyle oluşur. Klinik olarak çoğu zaman sol tarafta daha belirgin görülür; çünkü sol testiküler venin anatomik drenaj özellikleri buna zemin hazırlar. Hastaların bir kısmı tamamen belirtisizdir ve varikosel muayene sırasında tesadüfen saptanır. Bir kısmında ise skrotumda ağırlık hissi, özellikle ayakta durmakla artan künt ağrı veya infertilite değerlendirmesi sırasında saptanan semen bozuklukları nedeniyle tanı konur. [1][2][3][4][5]
Varikoselin erkek infertilitesi ile ilişkisi uzun süredir bilinmektedir; ancak ilişki her hastada aynı güçte değildir. PubMed’de yer alan derlemeler, varikoselin en sık düzeltilebilir erkek infertilite nedenlerinden biri sayıldığını, ancak tüm varikoselli erkeklerin fertilite sorunu yaşamadığını vurgular. Bu nedenle yalnızca ultrason raporunda varikosel görülmesi otomatik olarak ameliyat gerektirir anlamına gelmez. Semptom, semen analizi, testis hacmi ve gebelik hedefi birlikte değerlendirilmelidir. [1][2][3][4][5]
Belirtiler nelerdir?
Belirtiler varsa en sık yakınma künt ağrı ve ağırlık hissidir. Ağrı genellikle uzun süre ayakta kalma, egzersiz veya günün ilerleyen saatlerinde artar; yatınca azalabilir. Bazı kişiler “torbada damar belirginliği” hisseder. Ergenlerde testis gelişiminde gerilik şüphesi de değerlendirme nedeni olabilir. Ancak birçok kişi hiçbir yakınma olmadan yalnızca infertilite araştırması sırasında tanı alır. Bu yüzden klinik önem, yalnızca varikoselin varlığından değil, kişide neye yol açtığından anlaşılır. [1][2][3][4][5]
Tanı nasıl konur?
Tanıda fizik muayene esastır. Hasta ayakta değerlendirilir, Valsalva manevrası ile belirginleşen geniş damarlar aranır. Gerektiğinde skrotal ultrason kullanılabilir; ancak subklinik, yani yalnızca görüntülemede saptanan varikosellerin yönetimi klinik varikosellerden farklı olabilir. Üreme hedefi olan erkeklerde semen analizi, hormon değerlendirmesi ve partner faktörlerinin birlikte ele alınması daha doğru bir yaklaşım sağlar. Tek başına bir görüntüleme sonucu üzerinden kesin tedavi kararı vermek uygun değildir. [1][2][3][4][5]
Tedavi seçenekleri nelerdir?
Tedavi gerekip gerekmediği bireyseldir. Ağrı yapan, klinik olarak belirgin olan, semen analizinde bozuklukla birlikte infertilite değerlendirmesinde saptanan veya ergenlerde testis gelişimini etkilediği düşünülen varikosellerde tedavi düşünülür. Cerrahi varikoselektomi veya girişimsel radyolojik embolizasyon seçenekleri vardır. Son yıllardaki meta-analizler, seçilmiş infertil erkeklerde varikosel tedavisinin gebelik oranları ve sperm konsantrasyonu üzerinde yarar sağlayabildiğini göstermektedir. Ancak yararın derecesi hasta grubuna göre değişir. [1][2][3][4][5]
Her varikoselin ameliyat edilmesi gerekmez. Belirti vermeyen, semen analizleri normal olan ve üreme planı açısından sorun yaratmayan varikoseller izlenebilir. Ayrıca ağrının varikosele bağlanabilmesi için başka nedenlerin dışlanması gerekir. Cerrahi sonrası nüks, hidrosel veya çok nadiren testiküler hasar gibi komplikasyonlar da göz önünde bulundurulmalıdır. Bu nedenle tedavi kararı yalnızca “damar var” mantığıyla değil, yarar-zarar dengesiyle verilmelidir. [1][2][3][4][5]
Ergenlerde yaklaşım biraz farklıdır. Testis hacminde belirgin asimetri, semptom ve takipte büyüme geriliği cerrahi kararı etkileyebilir. Yetişkinlerde ise semen analizi ve partnerin yaşı gibi faktörler önem kazanır. Yardımcı üreme teknikleri düşünülen çiftlerde varikosel onarımının ne kadar katkı sağlayacağı konusunda da bireysel plan gerekir. Bazı çiftlerde cerrahi anlamlı yarar sağlayabilirken, bazılarında zaman kaybı yaratmadan doğrudan üreme tedavilerine yönelmek daha uygun olabilir. [1][2][3][4][5]
Şiddetli ani skrotal ağrı, skrotumda kızarıklık, ateş, testiste ani şişlik veya bulantı-kusmayla birlikte gelişen ağrı varsa bu tablo varikoselden çok testis torsiyonu veya enfeksiyon gibi acil durumları düşündürebilir ve hemen değerlendirilmelidir. Varikosel çoğu zaman acil değildir; ancak infertilite, ağrı veya testis gelişim sorunu ile ilişkiliyse gecikmeden üroloji değerlendirmesi almak en güvenli yoldur. [1][2][3][4][5]
Varikosel ile semen kalitesi arasındaki ilişki mekanik değildir; ısı artışı, oksidatif stres, hormonal mikroçevre değişikliği ve testiküler kan akımındaki bozulma gibi mekanizmalar tartışılmaktadır. Bu yüzden aynı ultrason bulgusuna sahip iki kişide klinik sonuç farklı olabilir. Tedavi kararı verilirken semen analizinin tekrarlanması ve diğer erkek infertilitesi nedenlerinin gözden geçirilmesi önemlidir. [1][2][3][4][5]
Varikoselektomi sonrası iyileşmenin değerlendirilmesi zaman alır. Sperm üretim döngüsü nedeniyle semen analizindeki değişikliklerin ortaya çıkması aylar sürebilir. Bu yüzden işlem sonrası hemen sonuç beklemek gerçekçi değildir. Ayrıca gebelik sonucu yalnızca erkek faktörüne bağlı olmadığından, partner değerlendirmesi de eş zamanlı yürütülmelidir. [1][2][3][4][5]
Bazı kişilerde ağrı esas sorun olduğunda tedavi kararı fertiliteden bağımsız verilebilir. Ancak skrotal ağrının çok sayıda nedeni olduğu için, ağrı yönetiminde varikoselin gerçekten başlıca etken olduğundan mümkün olduğunca emin olunmalıdır. Aksi halde işlem sonrası ağrı devam edebilir. [1][2][3][4][5]
Sık Sorulan Sorular
Varikosel kısırlık yapar mı?
Yapabilir; ancak her varikoseli olan erkekte infertilite gelişmez. Risk kişiye göre değişir.
Varikosel ameliyatı sperm değerlerini düzeltir mi?
Seçilmiş hastalarda sperm konsantrasyonu ve gebelik oranları üzerinde yarar sağlayabilir.
Varikosel ağrı yapar mı?
Evet. Özellikle künt, ağırlık hissi şeklinde ve ayakta durmakla artan ağrı yapabilir.
Her varikosel ameliyat edilmeli mi?
Hayır. Belirti, semen analizi ve üreme hedefleri birlikte değerlendirilir.
Sol tarafta daha sık mı görülür?
Evet. Anatomik nedenlerle sol tarafta daha sık görülür.
