Tonsillit, boğazın arka kısmında yer alan bademcik dokusunun iltihaplanmasıdır. Bademcikler bağışıklık sisteminin bir parçasıdır ve ağız ile burundan giren bazı mikroplara karşı ilk savunma hattında yer alır. Bu nedenle özellikle çocukluk çağında bademciklerde enfeksiyon gelişmesi sık görülür. Ancak tonsillit yalnızca çocuklarda olmaz; ergenlerde ve erişkinlerde de ortaya çıkabilir. Klinik tablo hafif bir viral boğaz enfeksiyonundan, bakteriyel enfeksiyon ya da bademcik çevresi apse gibi daha ciddi durumlara kadar değişebilir. Bu yüzden belirtilerin süresi, şiddeti ve eşlik eden bulgular birlikte değerlendirilmelidir. [1][2][3][4][5]
Tonsillit belirtileri çoğu zaman ani başlayan boğaz ağrısı ile fark edilir. Kızarık ve şiş bademcikler, bademciklerin üzerinde beyaz veya sarı plaklar, ağrılı yutma, ateş, ağız kokusu, boğuk ses ve boyun lenf bezlerinde hassasiyet yaygın yakınmalardır. Küçük çocuklarda huzursuzluk, salya akması, beslenmeyi reddetme ya da karın ağrısı da tabloya eşlik edebilir. Bazı hastalarda baş ağrısı ve genel kırgınlık ön planda olur. Semptomların tek başına bakteriyel ya da viral nedeni ayırt ettirmediği unutulmamalıdır; bu ayrım öykü, muayene ve gerekirse testlerle yapılır. [1][2][3][4][5]
Nedenler açısından bakıldığında tonsillitin önemli bir kısmı virüslerle ilişkilidir. Soğuk algınlığına yol açan virüsler, influenza, adenovirüs ya da Epstein-Barr virüsü gibi etkenler bademcik iltihabına neden olabilir. Bakteriyel tonsillitte ise özellikle A grubu beta hemolitik streptokok öne çıkar. Bakteriyel enfeksiyonun tanınması önemlidir; çünkü uygun hastalarda antibiyotik tedavisi semptom süresini kısaltabilir ve bazı komplikasyonların riskini azaltabilir. Yine de her boğaz ağrısı ya da her tonsillit antibiyotik gerektirmez. Gereksiz antibiyotik kullanımı yan etki ve direnç sorununa yol açabileceği için kişisel değerlendirme önemlidir. [1][2][3][4][5]
Tanı genellikle öykü ve fizik muayene ile başlar. Hekim bademciklerin görünümünü, boğazı, boyundaki lenf bezlerini ve ateş gibi sistemik bulguları değerlendirir. Gerekli durumlarda boğaz sürüntüsüyle hızlı streptokok testi veya kültür yapılabilir. Özellikle yüksek ateş, bademciklerde belirgin eksüda, öksürüğün olmaması ve boyun lenf bezlerinde hassasiyet bakteriyel enfeksiyon olasılığını düşündürebilir; fakat bunlar tek başına kesin tanı koydurmaz. Çocuklarda ve tekrarlayan enfeksiyonlarda doğru test seçimi tedavinin gerekliliğini belirlemek açısından değerlidir. Tek taraflı belirgin şişlik, uvulada yer değiştirme, ağız açmada kısıtlılık gibi bulgular peritonsiller apse açısından önem taşır. [1][2][3][4][5]
Tedavi nedenine ve klinik ağırlığa göre planlanır. Viral tonsillitte dinlenme, yeterli sıvı alımı, yaşa ve kişiye uygun ağrı kesici/ateş düşürücü kullanımı ve boğazı rahatlatan destekleyici önlemler çoğu zaman yeterlidir. Streptokokal tonsillitte ise hekim uygun görürse antibiyotik başlanabilir; amaç semptomları hafifletmek, bulaşı azaltmak ve romatizmal ateş gibi bazı komplikasyonların riskini düşürmektir. Ancak antibiyotik başlandıysa önerilen sürenin tamamlanması önemlidir. Tekrarlayan ağır ataklarda, uyku sırasında solunum tıkanıklığına yol açan büyümüş bademciklerde veya komplikasyon gelişen seçilmiş olgularda tonsillektomi gündeme gelebilir. [1][2][3][4][5]
Olası komplikasyonlar arasında peritonsiller apse, çevre dokulara yayılan enfeksiyon, belirgin sıvı kaybı ve nadiren hava yolu daralması bulunur. Özellikle çocuklarda yutma ağrısı nedeniyle sıvı alımının azalması fark edilmeyebilir. Hastanın ağzını açmakta zorlanması, tükürüğünü yutamaması, nefes almakta güçlük çekmesi, tek taraflı giderek artan boğaz ağrısı, konuşmanın peltek ya da “ağzında sıcak patates varmış” gibi olması acil değerlendirme gerektirebilir. Bu belirtiler basit tonsillitten daha ileri bir tabloya işaret edebilir. [1][2][3][4][5]
Korunmada el hijyeni, hasta kişilerle yakın teması azaltma ve ortak bardak/çatal-kaşık kullanımından kaçınma yararlıdır. Sigara dumanı gibi boğazı tahriş eden çevresel etkenlerin azaltılması da yakınmaları hafifletebilir. Tekrarlayan bademcik enfeksiyonlarında atak sıklığının, ateşin ve kullanılan tedavilerin kaydını tutmak hekim değerlendirmesinde işe yarar. Özellikle çocuklarda gece horlama, ağız açık uyuma ve gündüz yorgunluğu gibi eşlik eden bulgular varsa bademcik büyümesi ayrı bir başlık olarak ele alınmalıdır. Tonsillit sık görülse de uzun süren ya da tekrarlayan yakınmalarda kişisel tıbbi değerlendirme gereklidir. [1][2][3][4][5]
Sonuç olarak tonsillit çoğu zaman kendini sınırlayan bir enfeksiyon tablosudur; ancak her boğaz ağrısının basit olmadığını bilmek gerekir. Özellikle nefes alma güçlüğü, susuzluk bulguları, tek taraflı belirgin şişlik veya kötüleşen ağrı varsa gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. [1][2][3][4][5]
SSS
Tonsillit ile farenjit aynı şey midir?
Hayır. Farenjit boğazın daha geniş bir bölümündeki iltihabı ifade ederken tonsillit özellikle bademciklerin iltihabıdır; iki durum birlikte de görülebilir.
Tonsillitte antibiyotik her zaman gerekir mi?
Hayır. Tonsillitlerin önemli bir bölümü viraldir ve antibiyotik gerektirmez. Antibiyotik kararı klinik değerlendirme ve gerekirse streptokok testine göre verilmelidir.
Tonsillit bulaşıcı mıdır?
Evet, altta yatan enfeksiyon etkenine bağlı olarak bulaş olabilir. Özellikle viral üst solunum yolu enfeksiyonları ve streptokokal enfeksiyonlar yakın temasla yayılabilir.
Tonsillit ne zaman acil kabul edilir?
Nefes alma güçlüğü, sıvı alamama, salyanın akması, ağız açamama, tek taraflı şiddetli ağrı veya boğazda apse düşündüren bulgular acil değerlendirme gerektirir.
Bademcik ameliyatı kimlere gerekir?
Tekrarlayan ciddi enfeksiyonlarda, belirgin bademcik büyümesine bağlı uyku sorunu olanlarda veya komplikasyon gelişen seçilmiş olgularda tonsillektomi düşünülebilir.
