Prolaktinoma, hipofiz bezinde gelişen ve prolaktin hormonunu fazla üreten iyi huylu bir tümördür. Kötü huylu bir kanser anlamına gelmez; ancak hormon dengesini bozduğu ve bazen çevre dokulara baskı yaptığı için klinik açıdan önemlidir. Kadınlarda adet düzensizliği ve memeden süt gelmesiyle, erkeklerde ise cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu veya kısırlıkla fark edilebilir. Büyük tümörlerde baş ağrısı ve görme alanı kaybı da tabloya eklenebilir. [1][2][3]
Hipofiz bezi beynin tabanında bulunan küçük ama etkisi büyük bir bezdir. Vücuttaki birçok hormon sistemini düzenlediği için burada gelişen bir kitle yalnızca prolaktin düzeyini değil, diğer hormonları da dolaylı olarak etkileyebilir. Bu yüzden prolaktinoma değerlendirilirken tek başına laboratuvar sonucuna değil; adet düzeni, doğurganlık durumu, cinsel işlev, tiroit fonksiyonları, kullanılan ilaçlar ve görme yakınmaları gibi daha geniş bir çerçeveye bakmak gerekir. [1][2][3]
Belirtiler nelerdir?
Prolaktinoma belirtileri, fazla prolaktinin vücutta oluşturduğu etkilere ve tümörün büyüklüğüne göre değişir. Kadınlarda seyrek adet görme, adetlerin kesilmesi, gebe kalmakta zorlanma ve emzirme dönemi dışında memeden süt benzeri akıntı gelmesi sık görülen yakınmalardır. Erkeklerde ise belirtiler daha sinsi olabilir; cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu, infertilite, kas kütlesinde azalma veya yorgunluk ön planda olabilir. Her iki cinsiyette de kemik yoğunluğunda azalma, düşük östrojen ya da testosteron düzeylerine bağlı uzun vadeli sonuçlar doğurabilir. [1][2][3]
Tümör büyüdükçe çevredeki yapılara bası yapabilir. Bu durumda baş ağrısı, bulanık görme, özellikle yanlardan görme alanında daralma ve nadiren başka hipofiz hormonlarında yetersizlik görülebilir. Bazı prolaktinomalar küçük olup yalnızca kan testlerinde saptanır; bazıları ise başvuru anında makroadenom boyutuna ulaşmış olabilir. Bu nedenle “yalnızca prolaktin yüksek” ifadesi her zaman basit bir laboratuvar sapması gibi görülmemelidir; klinik bağlamla birlikte ele alınmalıdır. [1][2][3]
Neden olur ve başka neler prolaktini yükseltir?
Prolaktin yüksekliğinin en sık nedenlerinden biri prolaktinomadır; fakat tek neden değildir. Gebelik, emzirme, yoğun stres, hipotiroidi, böbrek hastalığı ve bazı ilaçlar da prolaktin düzeyini yükseltebilir. Özellikle antipsikotikler, bazı antidepresanlar, bulantı ilaçları ve bazı tansiyon ilaçları bu açıdan önem taşır. Bu yüzden yüksek prolaktin saptandığında doğrudan “hipofiz tümörü var” sonucuna gitmek doğru değildir; önce geçici ve ikincil nedenlerin dikkatle değerlendirilmesi gerekir. [1][2][3]
Prolaktinoma genellikle sporadiktir; yani çoğu kişide aileden geçen bir hastalık gibi davranmaz. Bununla birlikte nadiren çoklu endokrin neoplazi tip 1 gibi kalıtsal sendromlarla ilişkili olabilir. Doktor, yaş, tümör boyutu, başka hormon bozukluklarının varlığı ve aile öyküsüne göre daha ayrıntılı inceleme isteyebilir. Bu yaklaşım hem gereksiz korkuyu önler hem de gerçekten ek genetik değerlendirme gereken kişileri belirlemeye yardımcı olur. [1][2][3]
Tanı nasıl konur?
Tanıda ilk basamak çoğu zaman kanda prolaktin düzeyinin ölçülmesidir. Ancak tek bir yüksek değer her zaman tanı için yeterli olmayabilir; test bazen tekrar edilir ve prolaktin yüksekliğine yol açabilecek ilaçlar ya da diğer hastalıklar gözden geçirilir. Hipotiroidi gibi durumları dışlamak için ek hormon testleri istenebilir. Prolaktinoma olasılığı güçlenirse hipofiz MR görüntülemesi yapılarak tümörün varlığı, büyüklüğü ve görme sinirine yakınlığı değerlendirilir. [1][2][3]
Büyük prolaktinomada göz muayenesi ve görme alanı testi önem kazanır. Ayrıca hipofiz bezinin diğer hormonları da incelenebilir; çünkü kitle etkisi veya bez dokusunun baskılanması nedeniyle başka hormonal eksiklikler gelişebilir. Tanının doğru konması yalnızca tedaviyi planlamak için değil, gelecekte takip aralıklarını belirlemek açısından da önemlidir. Küçük ve belirti vermeyen bazı lezyonlar ile büyük ve görme riski taşıyan tümörlerin yönetimi aynı değildir. [1][2][3]
Tedavi seçenekleri nelerdir?
Prolaktinomada tedavinin ana hedefi prolaktin düzeyini düşürmek, tümörü küçültmek, görme sorunlarını önlemek ve üreme-sağlık fonksiyonlarını yeniden dengelemektir. Birçok hastada ilk seçenek ilaç tedavisidir. Dopamin agonisti olarak bilinen ilaçlar çoğu zaman prolaktini düşürür ve tümör boyutunu küçültür. Bu nedenle prolaktinoma, ilaçla başarıyla kontrol edilebilen hipofiz tümörleri arasında sayılır. Ancak ilaç seçimi, doz ayarı ve takip planı kişiye göre yapılmalıdır. [1][2][3]
Bazı kişilerde ilaçlar yeterli olmaz, ciddi yan etki yapar veya tümör çevre yapılara baskı yapmaya devam eder. Böyle durumlarda ameliyat gündeme gelebilir. Daha nadiren radyoterapi düşünülür. Tedavi sonrası sadece prolaktin düzeyine değil; adet düzeninin geri dönmesine, gebelik planına, testosteron/östrojen dengesine, görme bulgularına ve MR değişikliklerine birlikte bakılır. Özellikle gebelik planlayan kişilerde tedavi ve izlem yaklaşımı ayrıca bireyselleştirilmelidir. [1][2][3]
Ne zaman doktora başvurulmalı?
Adetleriniz belirgin biçimde düzensizleştiyse, emzirme dışında memeden akıntı geliyorsa, cinsel istekte veya ereksiyonda azalma yaşıyorsanız, gebe kalmakta zorlanıyorsanız ya da yeni başlayan baş ağrısı ve görme sorununuz varsa tıbbi değerlendirme gerekir. Ani, çok şiddetli baş ağrısı, görmede hızla kötüleşme, çift görme, kusma veya bilinç değişikliği gibi bulgular acil durum olabilir. Hipofiz tümörlerinde nadiren ani kanama veya apopleksi gelişebilir ve bu tablo gecikmeden değerlendirilmelidir. [1][2][3]
Bu içerik kişisel tanı yerine geçmez. Prolaktin yüksekliği bazen geçici ve zararsız nedenlerle de görülebilir; bazen ise üreme sağlığını, kemik sağlığını ve görmeyi etkileyen daha önemli bir sorunun işareti olabilir. Bu nedenle laboratuvar sonucunu kendi kendine yorumlamak yerine endokrinoloji değerlendirmesiyle ilerlemek daha güvenlidir. [1][2][3]
SSS
Prolaktinoma kanser midir?
Genellikle hayır. Prolaktinoma çoğu zaman iyi huylu bir hipofiz tümörüdür; ancak hormon etkileri ve bası bulguları nedeniyle tedavi gerekebilir.
Yüksek prolaktin her zaman tümör anlamına gelir mi?
Hayır. Gebelik, emzirme, bazı ilaçlar, hipotiroidi ve başka durumlar da prolaktini yükseltebilir.
Prolaktinoma kısırlık yapar mı?
Yapabilir. Prolaktin fazlalığı yumurtlama ve testosteron üretimi üzerinde olumsuz etki yaparak doğurganlığı azaltabilir.
Tedavide ameliyat şart mı?
Hayır. Birçok kişide ilk seçenek ilaç tedavisidir ve çoğu zaman etkili olur. Cerrahi daha seçilmiş durumlarda düşünülür.
Görme sorunu neden önemli?
Çünkü büyüyen hipofiz kitlesi görme sinirlerine baskı yapabilir. Bu durumda hızlı değerlendirme gerekir.
