Sözlük · Glossary

Fizyoterapi Sözlüğü ve Glossary

40 fizyoterapi ve rehabilitasyon teriminin uzman onaylı tıbbi tanımları, ayırıcı notları ve klinik kullanım kapsamı. Hem hasta hem profesyonel okuyucu için hazırlanmıştır.

Bu sözlük genel sağlık eğitimi amacıyla hazırlanmıştır. Tanı ve tedavi için hekiminize danışın. Acil durumda 112'yi arayın.

Kategoriler

8Temel Kavramlar 12Tedavi Yöntemleri 10Hastalık ve Durum 10Sınıflama ve Skorlar

Alfabetik A-Z Dizin

Tüm Terimler (40)

Aktif ve Pasif Egzersiz· Active vs Passive Exercise
ASIA Spinal Kord Yaralanma Sınıflaması· ASIA Spinal Cord Injury Classification
Bel Fıtığı vs Mekanik Bel Ağrısı· Lumbar Disc Herniation vs Mechanical Low-Back Pain
Berg, TUG ve Tinetti· Berg, TUG and Tinetti
Bobath Konsept· Bobath Concept (NDT)
Boyun Fıtığı vs Servikal Miyofasyal Ağrı· Cervical Disc Herniation vs Cervical Myofascial Pain
Brunnstrom Evreleri (NIHSS karşılaştırması)· Brunnstrom Stages (NIHSS comparison)
Buz ve Terapötik Ultrason· Cold Therapy vs Therapeutic Ultrasound
Donuk Omuz vs Rotator Cuff Yırtığı· Frozen Shoulder vs Rotator Cuff Tear
Eccentric, Concentric ve Isometric Kontraksiyon· Eccentric, Concentric and Isometric Contraction
Egzersiz Tedavisi· Therapeutic Exercise
EWGSOP2 Sarkopeni Sınıflaması· EWGSOP2 Sarcopenia Classification
FIM, Barthel ve mRS· FIM, Barthel Index and mRS
Fizik Tedavi· Physical Therapy (Modalities)
Fizyatrist· Physiatrist (PM&R Specialist)
Fizyoterapi· Physiotherapy
Fizyoterapist· Physiotherapist
Fugl-Meyer Assessment (FMA)· Fugl-Meyer Assessment (FMA)
GMFCS (Gross Motor Function Classification System)· GMFCS (Gross Motor Function Classification System)
İnme (Stroke / CVA)· Stroke (CVA)
Kapalı ve Açık Kinetik Zincir· Closed vs Open Kinetic Chain
Klinik vs Evde Fizik Tedavi· Clinic vs Home-Based Physiotherapy
Manuel Terapi· Manual Therapy
Mulligan, McKenzie ve Maitland· Mulligan, McKenzie and Maitland
Multipl Skleroz (MS) Tipleri· Multiple Sclerosis (MS) Subtypes
Ortez ve Protez· Orthosis vs Prosthesis
Parkinson Hastalığı vs Parkinson-Plus Sendromları· Parkinson’s Disease vs Parkinson-Plus Syndromes
Pre-op ve Post-op Rehabilitasyon· Pre-op vs Post-op Rehabilitation
Rehabilitasyon· Rehabilitation
Schroth ve Generic Skolyoz Egzersizi· Schroth vs Generic Scoliosis Exercise
Serebral Palsi (CP) ve GMFCS Evreleri· Cerebral Palsy (CP) and GMFCS Levels
Sıcak ve Soğuk Uygulama Karşılaştırması· Heat vs Cold Application
Spina Bifida ve Spina Bifida Occulta· Spina Bifida and Spina Bifida Occulta
Statik ve Dinamik Germe· Static vs Dynamic Stretching
Tardieu Skalası (Spastisite Değerlendirmesi)· Tardieu Scale (Spasticity Assessment)
Telerehabilitasyon· Telerehabilitation
TENS, Buz ve Sıcak Uygulama· TENS, Cold and Heat Modalities
THR — Total Kalça Protezi· THR — Total Hip Replacement
TKR — Total Diz Protezi· TKR — Total Knee Replacement
UPDRS ve MDS-UPDRS· UPDRS and MDS-UPDRS

A. 8 terim

Temel Kavramlar

Fizyoterapi, fizik tedavi, rehabilitasyon, manuel terapi ve uygulayıcı meslek tanımları.

#1 · PhysiotherapyFizyoterapi: Fizyoterapi, fiziksel fonksiyon bozukluklarının değerlendirilmesi ve egzersiz, manuel terapi, elektroterapi gibi non-invaziv yöntemlerle tedavi edilmesini kapsayan bir sağlık meslek dalıdır. Hareket bilimini temel alır; ağrı, kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları, nörolojik bozukluklar, kardiyopulmoner sorunlar ve cerrahi sonrası iyileşme süreçlerinde uygulanır. Türkiye’de fizyoterapistler 4 yıllık lisans eğitimi alır (B.Sc. Fizyoterapi ve Rehabilitasyon) ve Sağlık Bakanlığı tarafından lisanslandırılır. Türk Fizyoterapistler Derneği (TFD) mesleki temsilcisidir; WCPT (World Confederation for Physical Therapy) üzerinden global üyeliğe sahiptir.
#2 · Physical Therapy (Modalities)Fizik Tedavi: Fizik tedavi, Türkçe konuşma dilinde fizyoterapi ile sıkça eş anlamlı kullanılan ancak teknik tıbbi terminolojide daha dar bir kavramdır. “Fizik tedavi” günlük kullanımda elektroterapi (TENS, EMS), ultrason, sıcak-soğuk uygulama, kısa dalga, lazer gibi pasif modaliteleri ifade eder. Fizyoterapi ise bu modaliteleri değerlendirme + egzersiz reçetesi + manuel terapi ile birleştiren bütüncül uygulamadır. Halk arasında “fizik tedaviye gidiyorum” ifadesi yaygındır; profesyonel literatürde “fizyoterapi hizmeti” doğru terimdir.
#3 · RehabilitationRehabilitasyon: Rehabilitasyon, hastalık, yaralanma veya cerrahi sonrası kişinin maksimum bağımsızlık ve fonksiyon düzeyine ulaşmasını hedefleyen multi-disipliner bir süreçtir. Sadece fiziksel iyileşmeyi değil; günlük yaşam aktiviteleri, iş, sosyal katılım ve psikososyal uyum boyutlarını da kapsar. Fizyoterapi rehabilitasyonun bir alt bileşenidir; rehabilitasyon ekibinde aynı zamanda fizyatrist (hekim), iş ve uğraş terapisti, konuşma-dil terapisti, psikolog, sosyal hizmet uzmanı ve hemşire bulunabilir. WHO-ICF (Uluslararası Fonksiyonellik Sınıflaması) rehabilitasyonun kavramsal çerçevesidir.
#5 · PhysiotherapistFizyoterapist: Fizyoterapist, 4 yıllık üniversite eğitimi sonrası B.Sc. Fizyoterapi ve Rehabilitasyon lisansı almış, Sağlık Bakanlığı tarafından lisanslanmış bir sağlık profesyonelidir. Hekim değildir; fizik tedavi reçetesi yazma yetkisi sınırlıdır (genelde doktor sevki sonrası bağımsız tedavi planlar). TC Sağlık Bakanlığı meslek kodu 2643’tür. Yetki alanı: değerlendirme, egzersiz reçetesi, manuel terapi, modalite uygulaması, hasta eğitimi, ev programı hazırlama. Mesleki örgüt: Türk Fizyoterapistler Derneği (TFD).
#6 · Physiatrist (PM&R Specialist)Fizyatrist: Fizyatrist (Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Uzmanı), 6 yıllık tıp fakültesi + 4-5 yıllık FTR uzmanlık eğitimi tamamlamış bir hekimdir (M.D.). Reçete yazma, tıbbi tanı koyma, intra-artiküler ve trigger-point enjeksiyonu yapma, EMG-NCS gibi elektrodiagnostik testleri uygulama yetkisi vardır. Fizyatrist hastayı muayene edip rehabilitasyon planını oluşturur; fizyoterapist bu planın egzersiz/manuel terapi/modalite bileşenini uygular. Türkiye’de TFTRD (Türk Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Derneği) mesleki örgüttür.
#7 · Clinic vs Home-Based PhysiotherapyKlinik vs Evde Fizik Tedavi: Klinik fizik tedavi, sabit klinik veya hastane ortamında gerçekleştirilen seanslar; evde fizik tedavi, fizyoterapistin hastanın yaşadığı eve gelerek uyguladığı hizmettir. Klinikte ekipman çeşitliliği (izokinetik cihaz, hidroterapi havuzu, full-rehab gym) yüksektir ancak hastanın yolculuk ve transfer zorluğu vardır. Evde model ekipman yelpazesi daha sınırlı (taşınabilir TENS, elastik bant, hasta yatağı çevresinde modifiye egzersiz) olsa da hasta-konforu, aile entegrasyonu, gerçek-yaşam fonksiyonel pratik avantajları sunar. Yataya bağımlı, ileri-yaş ve mobilitesi düşük hastalar için evde model klinik standardını sürdürmenin tek yoludur.
#8 · TelerehabilitationTelerehabilitasyon: Telerehabilitasyon, dijital teknoloji (eşzamanlı video görüşme, mobil uygulama, uzaktan sensör/wearable izleme) kullanılarak yapılan rehabilitasyondur. Yüz yüze rehabilitasyonun tamamen yerine geçmez; özellikle pasif manuel teknik ve cihaz-tabanlı modalite uygulamaları uzaktan mümkün değildir. Ancak konsültasyon, program revizyonu, ev egzersiz takibi, hasta soruları ve eğitim için güçlü bir tamamlayıcı role sahiptir. Pandemi sonrası Türkiye’de hızla yaygınlaştı; özellikle uzak ilçe ve kırsal bölgelerde erişim avantajı sağlar. WCPT 2021 telerehab kılavuzu güvenlik ve etkinlik standartlarını belirler.
#10 · Pre-op vs Post-op RehabilitationPre-op ve Post-op Rehabilitasyon: Pre-operatif rehabilitasyon (prehabilitation) ameliyat öncesi hastanın kas kuvveti, eklem hareket açıklığı, kardiyopulmoner kapasite ve psikososyal hazır oluşunu artıran programdır. Post-operatif rehabilitasyon ise cerrahi sonrası iyileşme, fonksiyonel dönüş ve komplikasyon önleme dönemini kapsar. TKR (diz protezi), THR (kalça protezi) ve omurga cerrahisinde prehab programlarının 12. hafta fonksiyonel skorları %15-20 iyileştirdiğine dair Cochrane verisi mevcuttur. Pre-op faz 4-6 hafta sürer; post-op faz tipik olarak 12 haftadan başlar ve hastaya göre 6 aya kadar uzayabilir.

B. 12 terim

Tedavi Yöntemleri

Manuel terapi okulları, egzersiz tipleri, modaliteler ve klinik teknikler.

#4 · Manual TherapyManuel Terapi: Manuel terapi, fizyoterapinin elle (manuel) uygulanan tekniklerle kas-iskelet sistemi sorunlarını ele alan alt-uzmanlık alanıdır. Eklem mobilizasyonu, manipülasyon, miyofasyal gevşetme, soft-tissue masaj ve nörodinamik teknikleri kapsar. Önde gelen okullar: Mulligan MWM (Mobilization with Movement), McKenzie MDT (Mechanical Diagnosis and Therapy), Maitland Australian, Cyriax, Kaltenborn, Mulligan, IFOMPT akreditasyonu uluslararası standarttır. Türkiye’de manuel terapi sertifikası alan fizyoterapistler ek eğitim sonrası “Sertifikalı Manuel Terapist” unvanını kullanabilir.
#9 · Therapeutic ExerciseEgzersiz Tedavisi: Egzersiz tedavisi (therapeutic exercise), bireysel klinik değerlendirme sonrası fizyoterapist tarafından belirli bir tedavi hedefine yönelik reçetelenen yapılandırılmış egzersiz programıdır. Generic egzersiz (fitness, koşu, jenerik kuvvet) sağlıklı bireyler için sportif gelişim amaçlıdır; egzersiz tedavisi hasta/yaralanma vakası için medikal supervisión altında uygulanır. Doz parametreleri (frekans, set/tekrar, yük, dinlenme, progresyon) klinik kanıt ve hasta toleransına göre belirlenir. Kontrendikasyon (örn. taze cerrahi alanda full ROM germe) ve uyarı bayrakları (ağrı artışı, şişme, nörolojik semptom) sıkı takip edilir. ACSM ve APTA klinik egzersiz reçetesi standartları uluslararası referanstır.
#11 · Mulligan, McKenzie and MaitlandMulligan, McKenzie ve Maitland: Manuel terapi alanının üç önde gelen okulu farklı klinik felsefelere sahiptir. Mulligan MWM (Mobilization with Movement) ağrılı pasif harekete eşlik eden manuel kayma uygular — anlık ağrı azalması ve hareket genişlemesi hedeflenir. McKenzie MDT (Mechanical Diagnosis and Therapy) hasta-yönelimli, yön-spesifik egzersiz reçetesidir; özellikle disk-bazlı bel/boyun problemlerinde merkezileştirme (centralization) fenomeni esastır. Maitland Australian yaklaşımı pasif eklem mobilizasyonunu I-IV grade sınıflamasıyla uygular; ağrı dominansına göre grade I-II, sertlik dominansına göre grade III-IV seçilir. Üçü de IFOMPT akreditasyonlu sertifika programlarıyla öğretilir.
#12 · Bobath Concept (NDT)Bobath Konsept: Bobath Konsept (NDT — Neurodevelopmental Treatment), Berta ve Karel Bobath tarafından 1940-50’lerde geliştirilen, inme ve serebral palsi gibi merkezi sinir sistemi bozukluklarında postüral kontrol, normal hareket paterni ve fonksiyonel görev temelli tedavi yaklaşımıdır. Klasik fizyoterapi pasif germe ve kuvvet egzersizi ağırlıklıyken Bobath duyusal-motor entegrasyon, normal tonus regülasyonu ve göreve özgü pratik üzerine kuruludur. IBITA (International Bobath Instructors Training Association) sertifikasyonu uluslararası standarttır. Türkiye’de inme rehabilitasyonunda yaygın kullanılır; pediatrik CP rehabilitasyonunda da temel yaklaşımlardan biridir.
#13 · Orthosis vs ProsthesisOrtez ve Protez: Ortez (orthosis) var olan ekstremiteyi destekleyen, hizalayan veya hareketini sınırlayan dış cihazdır — örnek: AFO (ayak bileği ortezi), dirsek splinti, omurga korsesi. Protez (prosthesis) ise amputasyon sonrası eksik bir vücut bölümünün yerini alan yapay parçadır (alt-üst ekstremite protezi, parmak protezi). Ortez fonksiyonu artırır veya korur; protez kayıp fonksiyonu kısmen geri kazandırır. Türkiye’de ortez-protez teknikeri ayrı bir meslek dalıdır; fizyoterapist hastayı bu cihaza uyum sağlamak için eğitir ama cihaz üretimini yapmaz. ISO 8549 standartları sınıflama referansıdır.
#14 · Active vs Passive ExerciseAktif ve Pasif Egzersiz: Aktif egzersiz hastanın kendi kas aktivasyonuyla gerçekleştirdiği hareketdir; aktif-yardımlı (assistive), aktif (free), dirençli (resisted) alt-tipleri vardır. Pasif egzersiz ise fizyoterapist veya cihaz tarafından harici uygulanan, hastanın kas çalışması olmayan harekettir — CPM (Continuous Passive Motion) cihazları, manuel pasif ROM örnekleridir. Pasif faz tipik olarak post-op erken dönemde (TKR günü 1-7), yoğun bakım yatağında veya derin nörolojik defisitte kullanılır. Aktif faza geçiş kanıt-temelli iyileşme süreçlerinin temel hedefidir; pasif kalış ne kadar kısa olursa fonksiyonel sonuç o kadar iyidir.
#15 · Static vs Dynamic StretchingStatik ve Dinamik Germe: Statik germe, kasın uzayıp belirli pozisyonda 15-60 saniye sabit tutulduğu klasik germe yöntemidir; esneklik kazanımı için altın standarttır. Dinamik germe ise hareketli, kontrollü tekrarlarla (genelde 8-12 tekrar × 2-3 set) kas-tendon ünitesini ısıtan modern yöntemdir; ısınma protokollerinde tercih edilir. Önceki düşüncenin aksine, statik germe egzersiz öncesi kuvvet ve güç performansını %5-10 azaltabilir (akut etki); bu nedenle yarış/maç öncesi dinamik germe, antrenman sonrası soğuma için statik germe önerilir. ACSM ve NSCA pozisyon dokümanları bu ayrımı detaylı belgelemiştir.
#16 · Eccentric, Concentric and Isometric ContractionEccentric, Concentric ve Isometric Kontraksiyon: Kas kasılma tipleri üç temel kategoriye ayrılır. Concentric (konsantrik): kasın kısalarak kuvvet ürettiği faz — biceps curl yukarı hareket. Eccentric (eksantrik): kasın uzayarak kuvvet ürettiği faz — biceps curl aşağı kontrollü iniş. Isometric (izometrik): kas uzunluğunun değişmediği statik kuvvet üretimi — duvar oturuşu. Eccentric kontraksiyon eklem üzerine daha düşük metabolik maliyet ile daha yüksek mekanik yük bindirir; tendon rehabilitasyonunda (Aşil tendinopatisi Alfredson protokolü), rotator cuff tendinopatisinde ve post-cerrahi kuvvetlenmede etkilidir. İzometrik kontraksiyon ağrılı dönemde (akut ağrılı diz, tendinopati) tolere edilebilir ilk basamaktır.
#17 · Closed vs Open Kinetic ChainKapalı ve Açık Kinetik Zincir: Kapalı kinetik zincir (CKC — Closed Kinetic Chain) egzersizleri distal ekstremitenin sabit yüzeyle temas halinde olduğu hareketlerdir — squat, lunge, push-up. Açık kinetik zincir (OKC — Open Kinetic Chain) egzersizlerinde distal ekstremite serbesttir — leg extension, leg curl, biceps curl. CKC çoklu eklem aktivasyonu, propriosepsiyon kazanımı ve fonksiyonel transfer için tercih edilir; ACL post-op rehabilitasyonunda altın standarttır. OKC izole kas kuvvetlendirme ve son-derece-açı (terminal ROM) kazanımı için kullanılır. İkisinin protokol içinde sıralanması (post-op haftaya göre) klinik karardır.
#18 · TENS, Cold and Heat ModalitiesTENS, Buz ve Sıcak Uygulama: TENS (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation) düşük voltajlı elektrik akımı ile ağrı modülasyonu sağlayan cihazdır; gate-control mekanizması ve endorfin salınımı üzerinden etkilidir. Buz uygulaması (cryotherapy) akut yaralanmanın ilk 48-72 saatinde ödem ve ağrıyı azaltır — RICE protokolünün “I”sıdır. Sıcak uygulama (thermotherapy) ise subakut/kronik dönemde kas spazmı azaltma, doku elastikiyetini artırma için 38-40°C’de 15-20 dakika uygulanır. Modern kanıt: bu modaliteler tek başına ağrı tedavisi sağlamaz; aktif egzersiz ve manuel terapinin yardımcısı olarak konumlanır. Kontrendikasyonlar: pacemaker (TENS), açık yara/duyu kaybı (buz), enfeksiyon/akut yaralanma (sıcak).
#19 · Cold Therapy vs Therapeutic UltrasoundBuz ve Terapötik Ultrason: Buz uygulaması yüzeysel termal modalitedir; akut faz (ilk 48-72 saat) ödem, kanama ve ağrıyı azaltır. Terapötik ultrason ise 1-3 MHz mekanik vibrasyon ile derin doku ısıtma (termal etki) veya hücresel iyileşme uyarımı (non-termal kavitasyon) sağlar. İkisi farklı evrelerde işe yarar: akut fazda buz, sub-akut/kronik fazda ultrason. Ancak terapötik ultrasonun klinik kanıtı sınırlıdır — Cochrane 2017 meta-analizleri pek çok endikasyonda anlamlı fark bulamamıştır. Modern pratikte ultrason yardımcı modalite olarak kalmış, kanıtlı standalone tedavi değildir.
#20 · Heat vs Cold ApplicationSıcak ve Soğuk Uygulama Karşılaştırması: Sıcak ve soğuk uygulamaların seçimi yaralanma evresine bağlıdır. Akut faz (0-72 saat): soğuk (buz/ice pack) — vazokonstriksiyonla ödem ve ağrıyı azaltır. Sub-akut faz (3 gün - 2 hafta): kanıt durumlarına göre değişir; ödem devam ediyorsa soğuk, kas spazmı dominantsa sıcak. Kronik faz (>2 hafta): sıcak (sıcak paket, ılık duş) — vazodilatasyon ile kas gevşemesi, doku elastikiyeti artar. Sıkça karıştırılır; “artrit ağrım var, soğuk uygulayayım” yaklaşımı yanlıştır — kronik artritte sıcak doğru seçimdir. Sıcaklık eşik değeri 38-40°C; üzerinde yanık riski vardır.

C. 10 terim

Hastalık ve Durum

İnme, protez sonrası dönem, disk herniasyonu, nörolojik hastalıklar ve ilgili durumlar.

#21 · Stroke (CVA)İnme (Stroke / CVA): İnme (stroke, CVA — Cerebrovascular Accident), beyne giden kan akışının iskemik (damar tıkanıklığı, ~%85) veya hemorajik (damar yırtılması, ~%15) nedenle kesilmesi sonucu nöronların ölmesidir. TIA (Transient Ischemic Attack — geçici iskemik atak) inme ile karıştırılır ama klinik defisit <24 saatte tamamen düzelir; gerçek inme ise persistan nörolojik hasarla sonuçlanır. Sub-akut faz inme sonrası 1. hafta - 6. ay arasıdır ve fonksiyonel kazanımın en yüksek olduğu pencere bu dönemdir. WHO-ICD-11 kodu: 8B00. Türkiye’de yıllık ~140.000 yeni inme vakası bildirilmektedir.
#22 · TKR — Total Knee ReplacementTKR — Total Diz Protezi: TKR (Total Knee Replacement, Total Diz Protezi), ileri diz osteoartritinde tibiofemoral ve patellofemoral eklem yüzeylerinin metal-polietilen protez ile değiştirildiği cerrahidir. UKA (Unicompartmental Knee Arthroplasty — Yarı Protez) ise sadece bir kompartmanın (medial, lateral veya patellofemoral) değiştirildiği daha az invaziv operasyondur; uygun-vaka seçimi (izole tek-kompartman artrit, intakt ACL, ileri-yaş değil) kritiktir. TKR sonrası rehabilitasyon: günü 1-7 pasif/aktif-asistif ROM + ödem yönetimi, 2-6 hafta aktif ROM + kuvvetlendirme, 6-12 hafta fonksiyonel görev + balans. WHO-ICD-11 kodu: NB31.
#23 · THR — Total Hip ReplacementTHR — Total Kalça Protezi: THR (Total Hip Replacement, Total Kalça Protezi), ileri kalça osteoartriti, avasküler nekroz veya kalça kırığı sonrası femur başı ve asetabular yüzeyin protez ile değiştirildiği cerrahidir. Cerrahi yaklaşım: anterior (DAA — Direct Anterior Approach), posterior (en yaygın) veya lateral. Posterior yaklaşımda erken dönem fleksiyon >90°, iç rotasyon ve adduksiyon kısıtlamaları (3 ay) kritiktir — bunlar dislokasyon riski yaratır. Anterior yaklaşımda kısıtlama daha azdır ancak yumuşak doku iyileşmesi farklıdır. Rehabilitasyon prensipleri yaklaşıma göre değişir; hasta-spesifik protokol hazırlanır. WHO-ICD-11 kodu: NB35.
#24 · Lumbar Disc Herniation vs Mechanical Low-Back PainBel Fıtığı vs Mekanik Bel Ağrısı: Bel fıtığı (lumbar disc herniation) intervertebral diskin nucleus pulposus’unun anuler yırtık üzerinden dışarı çıkmasıyla genelde sinir kökü basısı yapan klinik tablodur — radikülopati (bacak ağrısı, his kaybı, motor güç kaybı) tipik bulgudur. Mekanik bel ağrısı (mechanical low-back pain) ise spesifik bir yapı (disk, faset eklem, kas-ligament) ile ilişkilendirilemeyen, hareket/postür ile değişen lokalize bel ağrısıdır — radikülopati yoktur. NICE 2016 kılavuzu mekanik bel ağrısında MR ilk basamak değildir; bel fıtığı şüphesinde (radikülopati, kırmızı bayraklar) MR endikedir. Bel ağrılarının yaklaşık %85’i mekanik kökenli, %5-10’u disk fıtığıdır.
#25 · Cervical Disc Herniation vs Cervical Myofascial PainBoyun Fıtığı vs Servikal Miyofasyal Ağrı: Boyun fıtığı (cervical disc herniation) servikal intervertebral diskin sinir kökü basısı yaparak servikobrakialjiye yol açmasıdır — kola/parmaklara yayılan ağrı, his kaybı, motor güç kaybı. Servikal miyofasyal ağrı (cervical myofascial pain syndrome) ise trapezius, levator scapulae, sternocleidomastoid gibi kasların tetik noktaları ile karakterize, sinir kökü basısı içermeyen lokalize ağrı sendromudur. Sıkça karıştırılır çünkü ikisi de boyun ağrısı yaratır; ayırıcı bulgu radikülopatidir. Travell-Simons tetik nokta haritası klinik referans. NICE kılavuzu MR endikasyonu için radikülopati veya kırmızı bayrak şartı arar.
#26 · Frozen Shoulder vs Rotator Cuff TearDonuk Omuz vs Rotator Cuff Yırtığı: Donuk omuz (adhesive capsulitis, frozen shoulder) glenohumeral eklem kapsülünün progresif kalınlaşması ve büzüşmesi ile karakterize, hem aktif hem pasif eklem hareket açıklığında belirgin kısıtlamaya neden olan klinik tablodur — 3 fazlı seyir: ağrılı (freezing), donuk (frozen), çözünme (thawing). Rotator cuff yırtığı ise supraspinatus başta olmak üzere rotator cuff tendonlarının kısmen veya tam yırtılmasıdır — pasif ROM korunur, aktif ROM kısıtlanır (drop-arm test pozitif). Sıkça karıştırılır; ayırıcı bulgu pasif ROM testidir.
#27 · Cerebral Palsy (CP) and GMFCS LevelsSerebral Palsi (CP) ve GMFCS Evreleri: Serebral palsi (CP — Cerebral Palsy), gelişmekte olan beynin (fetal-neonatal dönem) non-progresif yaralanmasına bağlı hareket ve postür bozukluğudur — yaşam boyu devam eder ama lezyon ilerlemez. Tip sınıflaması: spastik (en yaygın, ~%80), diskinetik, ataksik, karışık. Fonksiyonel sınıflama GMFCS (Gross Motor Function Classification System) ile yapılır: I (toplum içinde bağımsız yürüme) - V (tam destek gerekli). Türkiye’de prevalans 1000 canlı doğumda 2-3. Rehabilitasyon yaklaşımı: NDT/Bobath, görev-spesifik pratik, ortez kullanımı, aile eğitimi.
#28 · Multiple Sclerosis (MS) SubtypesMultipl Skleroz (MS) Tipleri: Multipl Skleroz (MS — Multiple Sclerosis) santral sinir sistemi miyelin kılıfının otoimmün hasarı ile karakterize, plaklarla seyreden nörodejeneratif hastalıktır. 4 klinik fenotip: RR-MS (Relapsing-Remitting — atak-iyileşme döngülü, en yaygın %85), SP-MS (Secondary Progressive — RR’den ilerleyici döneme geçiş), PP-MS (Primary Progressive — başlangıçtan itibaren ilerleyici, %10-15), PR-MS (Progressive-Relapsing — nadir). Fenotip farkı tedavi ve rehabilitasyon hedefini değiştirir; EDSS (Expanded Disability Status Scale) skoru ile takip edilir. Türkiye’de prevalans ~80/100.000.
#29 · Parkinson’s Disease vs Parkinson-Plus SyndromesParkinson Hastalığı vs Parkinson-Plus Sendromları: Parkinson Hastalığı (PD — Parkinson’s Disease) substantia nigra dopaminerjik nöron kaybı ile karakterize nörodejeneratif hastalıktır; bradikinezi, rijidite, tremor ve postüral instabilite klasik tetradı oluşturur. Parkinson-plus sendromları (atypical parkinsonism) PSP (progresif supranükleer felç), MSA (multiple sistem atrofisi), CBD (kortikobazal dejenerasyon), DLB (Lewy body demansı) gibi daha hızlı ilerleyen ve levodopa yanıtı zayıf olan durumlardır. Ayırıcı tanı klinik takip ile yapılır; UPDRS (Unified Parkinson’s Disease Rating Scale) takip aracıdır. PD rehabilitasyonunda LSVT-BIG, treadmill antrenmanı ve denge programları kanıt-temelli yaklaşımlardır.
#30 · Spina Bifida and Spina Bifida OccultaSpina Bifida ve Spina Bifida Occulta: Spina bifida, nöral tüp gelişim defektine bağlı spinal kord ve omurga malformasyonudur. Spina bifida occulta en hafif formdur; sadece vertebral arkus kapanma defekti vardır, spinal kord ve sinirler etkilenmemiştir — çoğunlukla insidental bulgu, semptomsuz seyreder. Meningosel ise omurilik zarlarının dışarı çıktığı kistik formdur. Myelomeningosel en ağır formdur; spinal kord ve sinirler de kist içine çıkar — nörolojik defisit, mesane-barsak disfonksiyonu, hidrosefali tablo eşlik eder. Folik asit takviyesi prevalansı belirgin azaltmıştır. Rehabilitasyon hedefleri lezyon seviyesine göre belirlenir (lumbar > thorakal lezyon daha iyi prognoz).

D. 10 terim

Sınıflama ve Skorlar

Klinik karar verme ve fonksiyonel sonuç ölçümünde kullanılan standart skorlama sistemleri.

#31 · FIM, Barthel Index and mRSFIM, Barthel ve mRS: FIM (Functional Independence Measure) günlük yaşam aktivitelerinde bağımsızlık düzeyini ölçen 18 maddelik (13 motor + 5 bilişsel) skaladır; her madde 1 (tam yardım) - 7 (tam bağımsızlık), toplam 18-126. Barthel İndeksi 10 maddelik daha kısa skala (0-100); rehabilitasyon klinikleri için pratik araç. mRS (modified Rankin Scale) inme sonrası 7-puanlık global disability skoru (0-6); klinik karar verme ve klinik çalışma sonuç ölçümünde standarttır. Üçü farklı çözünürlükte: mRS global, Barthel pratik, FIM detaylı.
#32 · Berg, TUG and TinettiBerg, TUG ve Tinetti: Berg Balance Scale 14 maddelik denge testidir, her madde 0-4, toplam 0-56; <45 puan düşme riski göstergesi. TUG (Timed Up and Go) sandalyeden kalkıp 3 m yürüyüp dönme süresi saniye cinsinden ölçer; >13.5 sn düşme riski. Tinetti POMA (Performance Oriented Mobility Assessment) 16 maddelik (denge + yürüme), toplam 0-28; <19 düşme yüksek risk. Üçü farklı çözünürlükte ve sürede: TUG hızlı tarama (1-2 dk), Berg detaylı (15-20 dk), Tinetti yürüyüş + denge kombinasyonu (10-15 dk).
#33 · UPDRS and MDS-UPDRSUPDRS ve MDS-UPDRS: UPDRS (Unified Parkinson’s Disease Rating Scale) Parkinson hastalığı motor ve non-motor semptomlarını ölçen standardize klinik takip aracıdır. MDS-UPDRS (Movement Disorder Society — UPDRS) 2008 revizyonu olup 4 bölüm: I (non-motor günlük yaşam etkileri), II (motor günlük yaşam etkileri), III (motor muayene), IV (motor komplikasyonlar). Her madde 0-4, toplam 0-260. Klinik çalışmalarda altın standart; rehabilitasyonda baseline + 3-6 aylık takip yapılır. Eski UPDRS hala kullanımda ama MDS-UPDRS modern standarttır.
#34 · Brunnstrom Stages (NIHSS comparison)Brunnstrom Evreleri (NIHSS karşılaştırması): Brunnstrom evreleri inme sonrası motor iyileşmenin 7 evresini tanımlar: 1 (flask, voluntary hareket yok) → 7 (normal hareket). Selektif kontrolün kazanılması ve sinerji paternlerinden ayrılma evreyi belirler — özellikle Bobath/NDT tedavi planını yönlendirir. NIHSS (NIH Stroke Scale) ise akut inmenin ağırlığını ölçen 15 maddelik (0-42) acil-servis-tabanlı skala; nörolojik defisitin global tablosunu verir, motor iyileşme takibinde değil ağırlık değerlendirmesinde kullanılır. Brunnstrom rehabilitasyon takip aracı, NIHSS akut değerlendirme aracı.
#35 · Schroth vs Generic Scoliosis ExerciseSchroth ve Generic Skolyoz Egzersizi: Schroth metodu adolesan idiopatik skolyoz için Almanya’da geliştirilen, 3-boyutlu (sagital + koronal + transvers düzlem) eğri-spesifik egzersiz yaklaşımıdır. Solunum patternleri, asimetrik germe-kuvvetlenme ve düzeltici postür eğitimini içerir. SOSORT (International Society on Scoliosis Orthopaedic and Rehabilitation Treatment) klinik kanıt referansıdır. Generic skolyoz egzersizi (postür düzeltme, plank, kor kuvvetlendirme) eğri-spesifik düzeltme yapmaz; Schroth ise her hastanın eğri paternine göre özelleştirilir. PSSE (Physiotherapeutic Scoliosis-Specific Exercise) Schroth’u kapsayan üst kategoridir.
#36 · ASIA Spinal Cord Injury ClassificationASIA Spinal Kord Yaralanma Sınıflaması: ASIA (American Spinal Injury Association) Impairment Scale, spinal kord yaralanmasının (SCI — Spinal Cord Injury) nörolojik düzeyini ve fonksiyonel etkisini sınıflar. AIS Grade A (complete — sakral S4-S5 motor/duyu yok) - E (normal). Motor düzey: en kaudal segment ≥3/5 kas gücü. Duyusal düzey: pinprick + light touch dermatomal değerlendirme (C2-S4-S5). Klinik karar (rehabilitasyon prognozu, yardımcı cihaz kararı) ve klinik çalışma sonuç ölçümünde standarttır. Türkiye’de yıllık 1.000-1.500 yeni travmatik SCI vakası bildirilmektedir.
#37 · GMFCS (Gross Motor Function Classification System)GMFCS (Gross Motor Function Classification System): GMFCS, serebral palsi (CP) için 5 düzeyli kaba motor fonksiyon sınıflama sistemidir. Düzey I: toplum içinde sınırsız yürüme (sadece ileri motor görevlerde kısıtlama); Düzey II: yardımcı olmadan yürür ama dış mekanda kısıtlı; Düzey III: yardımcı cihaz ile yürür; Düzey IV: kendinden hareketli (motorlu sandalye / itme); Düzey V: tüm motor fonksiyonlarda dependent. CanChild merkezinin (McMaster University, Kanada) geliştirdiği standart; uluslararası klinik çalışma + Türkiye Sağlık Bakanlığı rehabilitasyon yönetmeliğinde referans araç. Yaş-bağımlı bantlar (0-2, 2-4, 4-6, 6-12, 12-18) ayrı tanımlanır.
#38 · Tardieu Scale (Spasticity Assessment)Tardieu Skalası (Spastisite Değerlendirmesi): Tardieu Skalası spastisitenin hız-bağımlı tepkiyi (velocity-dependent) ölçen klinik aracıdır. Modified Ashworth (MAS) skalası sadece pasif harekete karşı dirençin niteliğini (0-4) değerlendirirken Tardieu üç farklı hızda (V1 yavaş, V2 düşen ekstremite hızı, V3 hızlı) test eder ve catch açısı (R1) ile pasif tam ROM (R2) farkını alır. R2-R1 = dinamik bileşen, ki bu botulinum toxin enjeksiyonu kararında kullanılır. Pediatrik CP ve inme spastisitesinde Tardieu, MAS’tan daha fazla bilgi verir. WHO-ICF değerlendirme aracı listesinde önerilir.
#39 · Fugl-Meyer Assessment (FMA)Fugl-Meyer Assessment (FMA): Fugl-Meyer Assessment (FMA) inme sonrası motor iyileşmeyi 5 alanda ölçen kapsamlı performans-bazlı testtir: motor (üst ekstremite 66 + alt ekstremite 34 = 100), duyu (24), denge (14), eklem hareket açıklığı (44), eklem ağrısı (44); toplam 226. Brunnstrom evrelerinin numerik karşılığıdır; klinik çalışma altın standardıdır. Üst ekstremite alt-skalası (FMA-UE 0-66) en sık kullanılan modülüdür; Minimal Clinically Important Difference (MCID) ~5.25 puan. Test süresi 30-45 dk; rehabilitasyon kliniklerinde baseline + 3-6 aylık takip için kullanılır.
#40 · EWGSOP2 Sarcopenia ClassificationEWGSOP2 Sarkopeni Sınıflaması: EWGSOP2 (European Working Group on Sarcopenia in Older People — 2019 revize kriter), yaşlılarda sarkopeni (yaşla ilişkili kas kütlesi ve fonksiyonu kaybı) tanı + sınıflama standardıdır. 3 basamak: (1) bulgu — SARC-F anketi veya klinik şüphe; (2) tanı — kas kuvveti (grip strength <27 kg erkek / <16 kg kadın veya chair-stand >15 sn) → düşük → sarkopeni; (3) ağırlık — kas kütlesi (DXA, BIA) düşük + fiziksel performans (gait speed <0.8 m/sn) ağır sarkopeni. WHO-ICD-11 (M62.84) altında resmen kodlanmıştır. Türkiye yaşlanan nüfus profilinde hızla önem kazanmaktadır.

English version available

İngilizce sürüm: Physiotherapy Glossary — aynı 40 terim, EN tanımlarla.

EN Glossary

Fizyoterapi Sözlüğü ve Glossary

Tüm Terimler (40)

Temel Kavramlar

Tedavi Yöntemleri

Hastalık ve Durum

Sınıflama ve Skorlar

Yorumlar

Son Yazılar

Kırık Sonrası Evde Fizyoterapiye Ne Zaman Başlanır?

Omurilik Yaralanmasi Sonrasi Evde Fizyoterapi Nasil Planlanir?

Germe Egzersizlerini Evde Yaparken En Sık Yapılan 5 Hata

İliotibial Bant Sendromu Evde Nasıl Tedavi Edilir?

Parkinson Hastasının Günlük Yaşam Aktivitelerinde Hasta Yakını Nasıl Destek Olur?